تمسّك ما هم به مفهوم آيه نيست ، زيرا سنّت قطعيّه كه تعداد ركعات نماز را تعيين نموده ، بر مبناى « أطيعوا الرّسول » مقبول است ، و روى اين اصل ، اين تعداد [ هم ] قرآنى است ، قرآن هم فقط در صورت خوف آن را در قصرو ديگر هيچ . وانگهى [ لفظ ] قصر در آيه‌اش [ اگر چه ] هر دو بعد كمّى و كِيفى را شامل است ، [ ولى در اين‌جا تنها قصر كِيفى مراد است ] . « 1 » و در اين‌جا بر خلاف بعضى جاهاى ديگر ، حتى استدلال به مفهوم هم درست است و معنى ندارد كه « ان خفتم » قصر و « ان لم تخافو » هم قصر باشد ، گرچه قيدى ديگر هم مىتواند پس از « ان خفتم » در كار باشد « 2 » ، و نه نفى مطلق كه « إن لم تخافو » باشد [ بدين معنى كه چه

--> ( 1 ) - / زيرا خوف هرگز سبب كاستن از تعداد ركعات نماز نيست ، بلكه فقط موجب كاستى از كيفيت نماز است . بدين صورت كه با پياده‌روى ، يا دويدن ، سوار شدن به وسيله‌اى متحرك يا هر نوع تدبير امنيتىِ ديگر ، بايد از مكان خوف‌ناك دور شويم و در حين فرار ، نماز را به جا آوريم . البته كيفيت ركوع و سجود به « اشاره » تغيير پيدا كرده و فقط به « ذكر اللَّه » اكتفا مىشود ( 2 ) - / البته به شرطى كه « قيد ديگر » نقيض با منطوق آيه نباشد ، ولى خوف و عدم خوف‌نقيض يك‌ديگرند ، كه اين مفهوم مانند منطوق ، نصّ است و قابل ترديد نيست و جمع آن دو با هم مسلّماً اشتباه است ، زيرا مفهوم دو گونه است : 1 ) مفهوم نقيض ، چنان‌كه در بخشى از آيه‌ى 101 نساء ملاحظه مىشود كه در جمله‌ى « اگر بترسيد » منطوق آيه‌ى با مفهومش اگر : « اگر نترسيد » ، تناقض دارد و جمع ميان آن دو ، جمعى بينِ متناقضين است ، زيرا متعلَّق نصّ آيه ؛ ترس در جنگ است و هيچ قيد ديگرى ندارد ، بلكه متعلَّق اطلاقش كل خوف‌هاست . 2 ) مفهوم غير نقيض ، مانند اين كه « اگر هم ترسى غير جانى داشتيد » حكم همان است ، چنان‌كه در آيه‌ى بقره مطلق ترس ، علت حكم قصر بيان شده ؛ يعنى اگر هم بر جان نترسيد ولى بر ساير نواميس بترسيد ، حكمِ « فَرِجالً أو رُكباناً » هم چنان جارى است ، زيرا اطلاق آيه‌ى بقره شامل هر خوفى مىشود ، چون متعلَّقش جنگ نيست يعنى علاوه بر خوف جانى ، خوف بر دين ، عقل ، عِرض و مال را نيز در برابر و خوف‌هاى پنج‌گانه نقيض هم نيستند